โดย วัฒนะ วรรณ

​ทำไมนักมาร์คซิสต์ ถึงไม่ค่อยวาดภาพถึงหน้าตาสังคมนิยมว่าจะเป็นอย่างไร จริงๆ นักมาร์คซิสต์มีการถกเถียงกันถึงจิตนาการของสังคมใหม่ตลอดเวลาแต่ไม่ถึงระดับการสร้างแผนภาพที่ชัดเจน เนื่องจากนักมาร์คซิสต์มองว่า สังคมนิยมไม่สามารถออกแบบได้โดยกลุ่มกลุ่มเล็กๆ สังคมนิยมเป็นประชาธิปไตยเต็มที่โดยคนส่วนใหญ่ที่เป็นกรรมาชีพต้องร่วมกันออกแบบ เพื่อตอบสนองความต้องการของทุกคนในสังคม มันจะเต็มไปด้วยการออกแบบที่เป็นพลังสร้างสรรค์จากคนทำงาน

​แต่ในอดีตก็มีความพยายามสร้างสังคมนิยมเป็นแห่งแรกที่เรียกว่าคอมมูนปารีส ในประเทศฝรั่งเศส เมื่อปี 1871 แต่อยู่ได้เพียงไม่กี่เดือนก็ถูกปราบ การปฏิวัติครั้งนั้นเกิดขึ้นในใจกลางสงครามระหว่างฝรั่งเศสกับเยอรมัน ท่ามกลางความไม่พอใจของประชาชนปารีสที่รัฐบาลฝรั่งเศสประกาศยอมแพ้และยอมให้กองทัพเยอรมันเข้ายึดเมืองปารีส ก่อนที่กองทัพเยอรมันจะเข้ายึดปารีส ชนชั้นกรรมาชีพได้เคลื่อนไหวก่อการปฏิวัติตั้งคอมมูนปารีสขึ้นก่อน

​เทศบาลหรือคอมมูนเมืองปารีสเป็นรัฐของชนชั้นกรรมาชีพที่มีลักษณะพิเศษ เช่น มีการยกเลิกกองทัพพิเศษเปลี่ยนเป็นกองรักษาความปลอดภัยที่ให้ประชาชนทุกคนมีส่วนร่วมถืออาวุธ มีการเลือกตั้งคณะกรรมการเทศบาลโดยประชาชนที่เป็นชายทุกคนมีสิทธิออกเสียง ผู้แทนในคณะกรรมการเป็นคนธรรมดาได้รับเงินเดือนเท่ากับเงินเดือนเฉลี่ยของชนชั้นกรรมาชีพและสามารถถูกถอดถอนได้ทันทีไม่ต้องรอการเลือกตั้ง ฝ่ายตุลาการได้รับการเลือกตั้งโดยตรงจากประชาชน แยกศาสนาออกจากรัฐและระบบการศึกษาให้เป็นเรื่องส่วนตัว เป็นต้น นอกจากนี้ยังประกาศยกเลิกหนี้สินทุกชนิด ยกเลิกค่าเช่าบ้าน ยกเลิกการทํางานตอนกลางคืน ยกเลิกการลงโทษโสเภณี ยกเลิกโรงรับจํานํา ยกเลิกกฎหมายเกี่ยวกับคนต่างด้าว และยกเลิกการประหารชีวิต

​ถึงแม้นักมาร์คซิสต์จะไม่มีการเสนอหน้าตาของสังคมนิยมที่ชัดเจน แต่ที่มีมุมมองคล้ายกันว่า สังคมใหม่ควรจะมีคุณสมบัติพื้นฐานบางอย่าง เช่น เป็นระบบที่มีประชาธิปไตยสมบูรณ์ ทั้งทางเศรษฐกิจและการเมือง ไม่ใช่ประชาธิปไตยครึ่งใบเช่นปัจจุบันที่อำนาจในการควบคุมวางแผนการผลิตอยู่ในมือนายทุน เป็นสังคมที่ต้องมีการวางแผนการผลิตเพื่อตอบสนองความต้องการของมนุษย์ทุกคน ไม่ใช่เพื่อสะสมอาวุธหรือกําไรของคนส่วนน้อย จะไม่มีการขูดรีดของนายทุน ทุกสถานที่ทํางานจะเป็นของคนทำงานทุกคน ไม่มีเจ้านาย ไม่มีลูกน้อง ไม่มีชนชั้น ทรัพยากรของโลกเป็นของส่วนรวม การกดขี่แย่งชิงกันระหว่างชาติก็จะหมดไป

​แต่เมื่อเราพูดถึงสังคมนิยม คนจำนวนหนึ่งจะนึกถึงระบบเผด็จการในรัสเซีย จีน เวียดนาม ลาว หรือระบบที่มีพรรคสังคมนิยมประชาธิปไตยในประเทศสแกนดิเนเวีย อังกฤษ ออสเตรเลีย แต่แนวคิดสังคมนิยมมีสองรูปแบบที่แตกต่างกัน ฮาล เดรเปอร์ (Hal Draper) นักเคลื่อนไหวชาวสหรัฐ ได้เสนอไว้ในหนังสือ “สองวิญญาณของสังคมนิยม” (Two Souls of  Socialism) คือ สังคมนิยมจากเบื้องบนซึ่งเป็นการกระทําของผู้นําและพรรค เช่น พรรคสังคมนิยมปฏิรูปที่สนใจแต่รัฐสภา หรือพรรคคอมมิวนิสต์ต่าง ๆ ที่ใช้กําลังทหารยึดรัฐในประเทศโลกที่สาม เป็นต้น ส่วนสังคมนิยมชนิดที่สอง สังคมนิยมจากเบื้องล่าง เป็นการกระทําของมวลชนพื้นฐานเอง

​สังคมนิยมจากบนสู่ล่าง ที่มาจากการสร้างเผด็จการของกลุ่มข้าราชการพรรคคอมมิวนิสต์ในจีนหรือรัสเซีย (ภายใต้สตาลิน) หรือสังคมนิยมปฏิรูปที่มาจากการกระทําของ ส.ส. ในรัฐสภาเป็นสังคมนิยมประเภท “ท่านให้” เป็นสังคมนิยมจอมปลอม เพราะยังอยู่ภายใต้ระบบทุนนิยมที่มีการกดขี่ขูดรีดกรรมาชีพอยู่เช่นเดิม

​สังคมนิยมจากล่างสู่บน เป็นสังคมนิยมที่สร้างโดยมวลชนกรรมาชีพเองร่วมกับชาวนายากจนโดยอาศัยการปฏิวัติล้มระบบทุนนิยมเพื่อสร้างรัฐกรรมาชีพที่มีกลไกควบคุมรัฐตามแนวทางประชาธิปไตย เช่นต้องมีสภากรรมาชีพในรูปแบบคอมมูนปารีส หรือสภาโซเวียตหลังการปฏิวัติรัสเซีย 1917 สังคมนิยมประเภทนี้คือสังคมนิยมแบบมาร์คซิสต์ เนื่องการสร้างสังคมนิยมก็เหมือนกับการต่อสู้เพื่อประชาธิปไตยสิทธิเสรีภาพต่างๆ มวลชนจะต้องต่อสู้ด้วยตนเองไม่มีใครยกให้ได้

​การปฏิวัติรัสเซียปี 1917 ของชนชั้นกรรมาชีพที่นำโดยเลนินและทรอทสกีเป็นการสร้างสังคมนิยมจากข้างล่าง แต่มันล้มเหลวหลังจากนั้น เพราะไม่สามารถขยายการปฏิวัติไปสู่ประเทศอื่นที่มีระบบการผลิตที่พัฒนามากกว่าได้ เช่นเยอรมนี เนื่องจากระบบการผลิตถูกทำลายและกรรมาชีพรัสเซียเสียชีวิตเป็นจำนวนมากจากสงครามกลางเมืองและความอดอยากและได้นำไปสู่การเกิดเผด็จการข้าราชการแดงของพรรคคอมมิวนิสต์ที่มีสตาลินเป็นผู้นำ