โดย ชัยศูทร สากลนิยม
ระบบการศึกษาแบบระบบโรงเรียนเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นมาแทนระบบการศึกษาผ่านสถาบันทางศาสนา เช่น วัด โบสถ์ การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวเกิดขึ้นพร้อมกับการเปลี่ยนผ่านสู่สังคมอุตสาหกรรมหรือสู่ทุนนิยมผ่านการปฏิวัติกระฎุมพีเสรีนิยม เพื่อต้องการให้แรงงานสามารถทำงานในระบบการผลิตที่ซับซ้อนยิ่งขึ้น อย่างไรก็ตาม ชนชั้นแรงงานก็ไม่มีทางเลือกนอกจากระบบโรงเรียนที่ต้องการฝึกให้คนเป็นแค่เครื่องจักรไร้ความคิดเท่านั้น โดยอาศัยความเป็นอำนาจนิยม ถึงกระนั้น ด้านหนึ่งระบบทุนนิยมต้องการแรงงานที่มีความคิดอิสระเพื่อพัฒนาระบบการผลิตไปพร้อมกัน
ความหมายของอำนาจนิยม (Authoritarianism) มีการนิยามจากหลายแหล่ง สารานุกรม Britannica ได้ให้นิยามไว้ว่า อำนาจนิยมหมายถึง การสมยอมหรือยอมรับในสถานะของผู้มีอำนาจและการปราบปรามเสรีภาพขของปัจเจกบุคคล ระบบอำนาจนิยมหมายถึง ระบอบการเมืองการปกครองที่ผูกกอำนาจบริหารไว้กับกลุ่มบุคคล ประชาชนไม่มีเสรีภาพหรือสิทธิในทางการเมือง พจนานุกรมมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ (Cambridge Dictionary) นิยามว่า คืออุดมการณ์หรือแนวคิดที่ที่มุ่งเน้นถึงการสมยอมและเชื่อฟังในอำนาจและไม่ควรให้ประชาชนมีเสรีภาพ อำนาจนิยมในระบบการศึกษาเป็นผลผลิตมาจากระบบเศรษฐกิจการเมืองแบบอำนาจนิยม หากรัฐต้องการให้พลเมืองยอมรับในอำนาจดังกล่าว รัฐต้องทำให้ ระบบการศึกษาปลูกฝังอุดมการณ์ให้ผู้เรียนรู้จักซึมซับและยอมรับอำนาจผ่านเนื้อหาและบรรยากาศในโรงเรียน เช่น เมื่อบรรยากาศภายในโรงเรียนเต็มไปด้วยการใช้ความรุนแรงหรือการละเมิดสิทธิจากครู นักเรียนก็จะซึมซับรับรู้จนเคยชิน และเมื่อพวกเขากลายเป็นกรรมาชีพเต็มตัว พวกเขาก็จะเคยชินกับการขูดรีดในระบบการผลิตที่รัฐทุนนิยมมักใช้ความรุนแรงอยู่เสมอ
อันโตนีโอ กรัมชี (ค.ศ.1891-1937) นักปฏิวัติสังคมนิยมชาวอิตาลี เคยอธิบายว่า ในสังคมปกติแนวคิดกระแสหลักจะมีอิทธิพลสูงต่อสมองของกรรมาชีพ สถาบันการศึกษาซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของรัฐในการกล่อมเกลาความคิด เมื่อนักเรียนได้เรียนอุดมการณ์กระแสหลักผ่านวิชาการต่าง ๆ ก่อให้เกิดโอกาสเป็นส่วนหนึ่งในการเผยแผ่อุดมการณ์อำนาจนิยมและทุนนิยมไปด้วย แต่ในภาวะวิกฤติ กรัมชีเสนอว่า สมองของกรรมาชีพจะเกิดความขัดแย้งกันระหว่างสิ่งที่ถูกปลูกฝั่งกับประสบการณ์ในชีวิตประจำวัน เช่น ในโรงเรียนนักเรียนอาจจะถูกสอนให้มีวินัยเชื่อฟังผู้ใหญ่จะทำให้มีชีวิตที่ดี แต่เมื่อกลับถึงบ้านสภาพชีวิตในครอบครัวกลับไม่ดีขึ้นนัก เมื่อความขัดแย้งเกิดขึ้นในชีวิตประจำวัน อาจทำให้ตนเป็นส่วนหนึ่งของการขบถต่อสภาพสังคมปัจจุบันได้เช่นกัน
ถึงแม้ว่ามีบางโรงเรียนที่ครูไม่ได้มีอำนาจเหนือนักเรียนแบบเด็ดขาด แต่โรงเรียนในลักษณะดังกล่าวถูกสงวนไว้กับลูกหลายชนชั้นนายทุนและผู้รากมากดีผ่านปัจจัยทางเศรษฐกิจ ฉะนั้น ลูกหลานชนชั้นแรงงานจำนวนมากจำเป็นต้องเข้าเรียนในโรงเรียนที่ครูมีอำนาจเหนือนักเรียน อำนาจและบรรยากาศภายในโรงเรียนสำหรับลูกหลานชนชั้นแรงงานหรือคนทำงานโดยส่วนใหญ่ ครูมักจะมีอำนาจเหนือนักเรียนและเป็นผู้สร้างบรรยากาศและระบบอำนาจนิยมขึ้นมา เพื่อปลูกฝังให้นักเรียนยอมรับในสถานะที่ตนเองเป็นชนชั้นที่ต่ำต้อยกว่าและไม่ควรมีอำนาจใด ๆ เพื่อให้ว่าที่ชนชั้นกรรมาชีพรู้จักเชื่อฟังนายทุนและยอมรับในอำนาจนำของทุน Louis Althusser (1918 – 1990) นักปรัชญามาร์กซิสต์ชาวฝรั่งเศสอธิบายไว้ว่า ระบบโรงเรียนในลักษณะนี้เป็นการปลูกฝังให้ผู้เรียนเข้าใจระบบการทำงานของทุนนิยมที่ชนชั้นแรงงานต้องเชื่อฟังนายทุน เข้าใจคำสั่งของนายทุน และทำตามระเบียบแบบแผนของทุนนิยม ฉะนั้น นักเรียนก็จำเป็นต้องเชื่อฟังและเข้าใจคำสั่งของครูเพื่อตนเองเมื่อจบการศึกษาและเข้าสู่ระบบการทำงานภายใต้ระบบทุนนิยมที่พยายามแสวงหาทุกหนทางในการขูดรีด ในทางตรงกันข้าม โรงเรียนสำหรับชนชั้นนายทุนที่นักเรียนมีอิสรภาพและสามรถใช้ความคิดของตนตามแบบเสรีนิยมได้อย่างเต็มที่ได้นั้น มันคือการฝึกฝนและปลูกฝังนักเรียนเหล่านี้รู้จักเจรจาพูดคุยกับคนทำงานให้เป็น ควบคุมคนงานให้เชื่องต่อระบบทุนนิยมให้มั่นคง (กาญจนา แก้วเทพ, 2561, หน้า 43)
โดยสรุปแล้ว อำนาจนิยมในระบบการศึกษาเป็นภาพสะท้อนถึงระบบอำนาจนิยมทางการเมืองในขณะเดียวกัน เมื่อรัฐอำนาจนิยมสถาปนาอำนาจนำทางการเมืองได้แล้ว รัฐก็ต้องสถาปนาอำนาจนำทางอุดมการณ์ผ่านระบบการศึกษา และยังสร้างจิตสำนึกที่ผิดพลาดให้กับครู โดยปล่อยให้ครูสามารถเสพสุขกับสถานะอภิสิทธิ์อันเป็นภาพมายาที่กลบความเป็นจริงที่ว่าตนเองก็ยังคงเป็นแรงงานคอปกขาวไร้อำนาจในระบบราชการ อีกทั้งยังปลูกฝังให้นักเรียนยอมรับและสนับสนุนการใช้อำนาจกดขี่และปราบปรามประชาชนเช่นกัน
อ้างอิง
กาญจนา แก้วเทพ. (2557). อุดมการณ์และกลไกทางอุดมการของรัฐ. แปลจาก Ideology and Ideological State Apparatus. โดย Louis Althusser. พิมพ์ครั้งที่สอง. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์สยามปริทัศน์ 42-43
Britannica. (เปลี่ยนแปลงล่าสุด 9 พฤษภาคม 2025). Authoritarianism. โดย Natasha Lindstaedt.
Cambridge Dictionary. (ไม่ระบุวันเดือนปี). Authoritarianism.
สังคมนิยมแรงงาน 